Trà Việt

Từ những cây trà trên núi cao đến chén trà trong đời sống người Việt

Có những câu chuyện về trà bắt đầu từ một triều đại, một thương cảng hay một con đường giao thương. Nhưng khi nói về trà Việt, có lẽ nên bắt đầu từ một cái cây.

Ở những vùng núi cao phía Bắc, giữa sương lạnh và những sườn núi xa khuất, vẫn có những cây trà đã sống qua nhiều thế hệ con người. Thân cây lớn, sần sùi, phủ rêu và địa y. Muốn hái được những búp trà phía trên cao, người hái đôi khi phải trèo lên thân và len mình giữa những cành cây.

Người ta gọi chúng bằng một cái tên rất đẹp: Shan Tuyết.

“Shan” gợi về núi. “Tuyết” gợi lớp lông tơ trắng bạc bao phủ những búp trà non.

Từ những cây trà ấy, câu chuyện về trà Việt mở ra.

Những cây trà sống cùng núi

Nhắc đến một vùng trà, người ta thường hình dung những luống cây thấp chạy đều trên sườn đồi.

Nhưng ở Hà Giang, Yên Bái và một số vùng núi phía Bắc, trà có một hình hài khác.

Có những cây mọc cao như cây rừng. Người hái không chỉ bước giữa những luống trà mà phải ngước nhìn lên tán cây.

Những cộng đồng sống quanh vùng trà đã thu hái và sử dụng chúng qua nhiều thế hệ. Cây trà vì thế không chỉ là cây nông nghiệp. Nó trở thành một phần của cảnh quan và đời sống.

Mùa trà đến, người ta lên núi hái búp.

Trà được mang về, làm héo, sao, vò rồi chế biến theo những phương pháp khác nhau. Từ cùng một nguyên liệu, bàn tay con người có thể tạo nên những phẩm trà rất khác.

Một chén trà vì thế bắt đầu từ rất lâu trước khi nước nóng chạm vào lá.

Nó bắt đầu từ độ cao, sương núi, mùa vụ, cây trà và người hái.

“Trước khi nằm trong một chiếc chén nhỏ, trà đã sống một đời rất dài cùng núi.”

Nhưng trà Việt không chỉ có Shan Tuyết

Đi xuống khỏi những vùng núi cao, bản đồ trà Việt mở rộng.

Thái Nguyên từ lâu đã trở thành một trong những địa danh nổi bật khi người Việt nói đến trà xanh. Những búp trà được sao tạo nên phong cách trà quen thuộc với hương thơm, vị chát rồi chuyển dần sang hậu vị.

Ở Bảo Lộc và cao nguyên Lâm Đồng, khí hậu và địa hình tạo điều kiện cho một thế giới trà khác phát triển. Trà xanh, trà đen và đặc biệt các dòng Oolong dần trở thành một phần quan trọng của ngành trà tại đây.

Ở phía Bắc lại có Tà Xùa, Suối Giàng, Tây Côn Lĩnh, Hoàng Su Phì và nhiều vùng trà núi khác.

Mỗi nơi khác nhau về độ cao.

Khí hậu khác nhau.

Giống cây khác nhau.

Cách chế biến cũng khác nhau.

Vì vậy sẽ rất khó để nói rằng có một hương vị duy nhất đại diện cho “trà Việt”.

Có lẽ chính sự đa dạng ấy mới là đặc điểm đáng kể nhất.

Trà Việt không phải một loại trà. Đó là một bản đồ của những vùng trà.

Từ núi cao xuống đồng bằng

Nhưng lịch sử của trà không hoàn thành ở nơi sản xuất.

Trà phải rời khỏi núi.

Theo những phiên chợ, những chuyến hàng và sự dịch chuyển của con người, trà đi xuống các đô thị, vào những cửa hàng rồi bước vào từng gia đình.

Và ở đó, trà bắt đầu một đời sống thứ hai.

Một ấm trà có thể xuất hiện trên bàn khách.

Khách vừa đến nhà, nước được đun.

Ấm được tráng.

Trà được cho vào.

Nước nóng rót xuống.

Chưa cần biết cuộc trò chuyện sẽ kéo dài bao lâu, một chén trà đã được đặt trước mặt người đối diện.

Trong khoảnh khắc ấy, trà không còn đơn thuần là nông sản.

Nó trở thành lời mời.

Một chén trà giữa đời sống người Việt

Điều thú vị của trà Việt nằm ở chỗ nó không nhất thiết cần một nghi thức quá phức tạp để hiện diện.

Một bộ ấm chén đẹp có thể dành cho lúc thưởng trà.

Nhưng cũng có một bình trà lớn giữa cuộc trò chuyện kéo dài.

Có chén trà được uống vào buổi sáng.

Có trà xuất hiện sau bữa cơm.

Có trà đặt trên bàn tiếp khách.

Có trà trong ngày giỗ, ngày Tết, lễ cưới hay những dịp gia đình sum họp.

Và cũng có những chén trà chẳng gắn với dịp đặc biệt nào.

Chỉ đơn giản là hai người ngồi cạnh nhau.

Một người rót.

Một người nhận.

Rồi câu chuyện bắt đầu.

Chính sự bình thường ấy khiến trà đi sâu vào đời sống.

Không phải lúc nào người uống cũng cần biết tên giống trà, độ cao vùng trồng hay nhiệt độ nước chính xác.

Đôi khi họ chỉ nói:

“Uống chén trà đã.”

Bốn chữ rất ngắn, nhưng phía sau nó là một cách người Việt mở đầu cuộc gặp.

Khi trà gặp hoa

Câu chuyện trà Việt còn có một nhánh đặc biệt: trà ướp hương.

Hoa lài, hoa sói và đặc biệt là hoa sen đã tạo nên những phong cách trà gắn với đời sống thưởng trà của người Việt.

Trà và hoa vốn là hai thế giới riêng.

Một bên là lá.

Một bên là hương.

Nhưng khi gặp nhau, người làm trà phải tìm cách để hương hoa đi vào trà mà không hoàn toàn che mất bản chất của lá trà.

Đó là công việc cần thời gian và sự tiết chế.

Có lẽ vì vậy, trà sen trở thành một trong những hình ảnh dễ gợi đến văn hóa trà Việt: không chỉ bởi sen là một biểu tượng quen thuộc, mà bởi cách làm trà ấy thể hiện mong muốn đưa hương của một vùng đất vào trong chén.

Trà Việt bước vào một thời đại khác

Ngày nay, thế giới trà Việt đang thay đổi.

Người trẻ có thể uống trà theo cách khác thế hệ trước.

Trà có thể xuất hiện trong một quán hiện đại, một chiếc bình cold brew, một buổi tasting hoặc trong một hộp quà được thiết kế rất chỉn chu.

Những khái niệm như vùng nguyên liệu, giống trà, mùa hái, phương pháp chế biến và truy xuất nguồn gốc cũng ngày càng được quan tâm.

Đây không nhất thiết là sự rời bỏ truyền thống.

Ngược lại, nó có thể khiến người ta quay trở lại đặt những câu hỏi rất căn bản:

Lá trà này đến từ đâu?

Ai đã làm ra nó?

Cây trà ấy mọc ở vùng nào?

Vì sao trà của hai ngọn núi lại có hương vị khác nhau?

Khi những câu hỏi ấy xuất hiện, chén trà trước mặt không còn vô danh.

Nó có một nơi để trở về.

Từ một cây trà đến một câu chuyện Việt Nam

Có lẽ không cần cố tìm một hình ảnh duy nhất để đại diện cho trà Việt.

Bởi câu chuyện ấy vốn được tạo nên từ nhiều cảnh khác nhau.

Một cây Shan Tuyết đứng giữa mây.

Một người hái trà trên núi.

Một mẻ trà đang được sao.

Một đồi trà chạy dài dưới nắng.

Một ấm trà trên bàn gỗ.

Một chén trà được đưa cho khách.

Và những người trẻ hôm nay tiếp tục tìm cách uống, hiểu và kể lại câu chuyện của trà theo cách của thế hệ mình.

Nhìn như vậy, khoảng cách từ cây trà trên núi đến chén trà trên bàn không chỉ là khoảng cách địa lý.

Ở giữa chúng là người trồng.

Người hái.

Người làm trà.

Người bán trà.

Người pha trà.

Và cuối cùng là người uống.

Mỗi người chạm vào một đoạn của hành trình.

“Trà Việt không chỉ được tạo nên bởi một vùng đất. Nó được tạo nên bởi những con người đã đưa chiếc lá từ núi cao vào đời sống.”

Một chén trà có thể uống hết chỉ trong vài phút.

Nhưng phía sau nó là đất, núi, mùa vụ, bàn tay và ký ức được tích lại qua nhiều thế hệ.

Có lẽ đó là cách đẹp nhất để nhìn về Trà Việt:

không chỉ là thứ chúng ta uống, mà là một phần của cách người Việt gặp nhau, mời nhau và lưu giữ câu chuyện của vùng đất mình.