Lịch sử trà Việt

Theo dấu những vùng chè xưa, nhìn lại hành trình trà Việt qua những biến chuyển của đất nước và đời sống người Việt.

Lịch sử trà Việt không bắt đầu từ một huyền thoại, mà được viết nên qua nhiều thế hệ người trồng trà, những vùng đất và những đổi thay của thời cuộc.

Lịch sử trà Việt

LỊCH SỬ TRÀ VIỆT

Từ những vùng trà miền núi đến một ngành sản xuất hiện đại

Trà hiện diện trong đời sống người Việt lâu đến mức thật khó xác định chính xác thời điểm con người trên vùng đất Việt Nam ngày nay bắt đầu hái lá trà và uống trà.

Một công trình đăng trên International Journal of Tea Science năm 2007 cho rằng trà đã được trồng tại Việt Nam hơn 2.000 năm và tập quán uống trà đã được truyền qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, khi đi xa hơn để xác định chính xác “trà Việt bắt đầu từ năm nào”, tư liệu lịch sử trở nên ít chắc chắn hơn. Vì vậy, lịch sử trà Việt nên được kể bằng những gì có thể kiểm chứng, thay vì cố tìm một ngày khởi đầu tuyệt đối.

Một vùng trà nằm bên rìa chiếc nôi của cây chè

Cây trà dùng để chế biến trà thực sự thuộc loài Camellia sinensis. Theo FAO, vùng xuất hiện ban đầu của cây trà thường được đặt trong một không gian rộng gồm đông bắc Ấn Độ, miền bắc Myanmar và tây nam Trung Quốc; vị trí chính xác nơi cây trà xuất hiện đầu tiên vẫn chưa được xác định chắc chắn.

Điều đó rất quan trọng khi kể câu chuyện trà Việt.

Miền núi phía Bắc Việt Nam nằm tiếp giáp với vùng Vân Nam và khu vực rộng lớn nơi cây trà đã tồn tại từ rất lâu. Ngày nay, những vùng núi cao của Hà Giang, Yên Bái, Lào Cai, Sơn La và một số địa phương lân cận vẫn gắn với những quần thể chè Shan và tập quán thu hái, chế biến trà của cộng đồng địa phương.

Những cây chè lớn trong rừng núi phía Bắc là một phần đặc biệt của di sản trà Việt. Nhưng sự tồn tại của chúng không đủ để kết luận rằng Việt Nam là nơi cây trà xuất hiện đầu tiên trên thế giới. Ngay cả FAO cũng thận trọng khi nói về nguồn gốc địa lý chính xác của cây trà.

Đó có lẽ cũng là cách thích hợp nhất để nhìn vào trà Việt: không cần tạo ra một huyền thoại về “cái nôi duy nhất”, bởi bản thân địa lý, cây trà và tập quán uống trà đã đủ để cho thấy Việt Nam thuộc về một không gian văn hóa trà rất lâu đời của châu Á.


Trà trước khi trở thành một ngành công nghiệp

Trong một thời gian dài, trà ở Việt Nam không tồn tại dưới hình thức những đồn điền rộng lớn và nhà máy như chúng ta hình dung về ngành trà ngày nay.

Trà trước hết gắn với quy mô hộ gia đình và cộng đồng: cây được trồng, lá được hái, chế biến và sử dụng trong đời sống thường nhật. Nghiên cứu về lịch sử trà Việt đăng năm 2007 cũng mô tả tập quán trồng và uống trà ở Việt Nam đã tồn tại qua nhiều thế hệ trước khi quá trình thương mại hóa quy mô lớn xuất hiện.

Chính đặc điểm này giúp giải thích một điều thú vị: lịch sử uống trà của người Việt lâu đời hơn lịch sử ngành công nghiệp trà Việt Nam.

Hai câu chuyện ấy không nên bị đánh đồng.

Một bên là lịch sử của con người, cây trà và tập quán uống trà.

Một bên là lịch sử của đồn điền, nhà máy, thương mại và xuất khẩu.

Bước ngoặt nối hai thế giới đó diễn ra rõ rệt vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX.


Khi trà bước vào thời đại đồn điền

Cuối thế kỷ XIX, dưới thời Pháp thuộc, việc trồng trà tại Đông Dương bắt đầu được tổ chức theo mô hình thương mại và công nghiệp với quy mô ngày càng lớn.

Theo nghiên cứu của Ranjit Dasgupta, chính quyền và doanh nghiệp Pháp thiết lập những đồn điền trà nhằm thương mại hóa sản phẩm vào cuối thế kỷ XIX; quá trình thương mại hóa ở quy mô lớn được đẩy mạnh từ đầu thế kỷ XX.

Các tài liệu lịch sử đương thời cũng cho thấy đến thập niên 1920, nhiều doanh nghiệp được thành lập để khai thác những vùng đất phù hợp với cây trà ở Đông Dương. Một tài liệu năm 1931 của Édouard de Laboulaye ghi nhận nhiều công ty được thành lập trong giai đoạn 1924–1927 với mục tiêu phát triển đất trồng trà.

Nhưng lịch sử này không đơn giản là câu chuyện “người Pháp mang nghề trồng trà đến Việt Nam”.

Trà đã có ở Việt Nam trước đó.

Điều thay đổi trong thời kỳ thuộc địa là quy mô và phương thức sản xuất: từ cây trồng địa phương sang đồn điền, từ chế biến thủ công sang nhà máy, và từ tiêu dùng trong vùng sang một mặt hàng phục vụ thị trường rộng hơn.


Phú Thọ và một “cuộc cách mạng trà” ít được nhắc đến

Phú Thọ là một trong những địa bàn đặc biệt quan trọng khi nghiên cứu lịch sử ngành trà miền Bắc trong nửa đầu thế kỷ XX.

Nghiên cứu của Olivier Tessier dựa trên tài liệu lưu trữ và lời kể của người dân cho thấy quá trình mở rộng trà tại Phú Thọ phức tạp hơn câu chuyện được ghi lại trong các báo cáo thuộc địa.

Trong những năm 1920–1945, người dân địa phương đã chủ động mở rộng diện tích trồng trà trên vùng đồi. Theo tài liệu được Tessier phân tích, đến một thời điểm chính quyền thuộc địa ghi nhận 1.866 cơ sở trồng trà với tổng diện tích khoảng 5.000 ha nằm ngoài kế hoạch phát triển chính thức.

Điều đáng chú ý là sự phát triển này không hoàn toàn được tổ chức từ trên xuống.

Nông dân vốn sống chủ yếu bằng canh tác lúa đã tham gia vào việc khai phá vùng đồi và chuyển sang trồng trà vì giá trị kinh tế mà cây trà mang lại. Tessier gọi sự chuyển đổi nhanh chóng ấy là một dạng “tea revolution” – cuộc cách mạng trà của Phú Thọ.

Vì thế, lịch sử trà Việt đầu thế kỷ XX không chỉ là lịch sử của những đồn điền châu Âu.

Nó đồng thời là lịch sử của những người nông dân Việt Nam tự mở vùng trồng, thử nghiệm một cây hàng hóa mới và từng bước biến trà thành sinh kế.


Chiến tranh và sự gián đoạn

Sự phát triển ấy không diễn ra liên tục.

Giai đoạn chiến tranh từ giữa thập niên 1940 làm thị trường trà suy giảm mạnh. Theo tổng quan của Dasgupta, trong thời kỳ 1945–1954, thị trường trà Việt Nam suy sụp và nhiều đồn điền bị bỏ lại hoặc ngừng hoạt động.

Đây là một trong những lần đứt gãy lớn trong lịch sử ngành trà hiện đại của Việt Nam.

Những hệ thống sản xuất và thương mại hình thành trước đó phải bước vào một giai đoạn tái cấu trúc trong hoàn cảnh chính trị và kinh tế hoàn toàn khác.


Những vùng trà trở lại

Từ những năm 1960–1970, sản xuất trà bắt đầu phục hồi mạnh.

Theo số liệu được tổng hợp trong Tea in Vietnam, riêng trong giai đoạn này diện tích trồng trà của Việt Nam tăng thêm khoảng 14.330 ha.

Từ đây hình thành rõ hơn những vùng sản xuất trà tập trung.

Ở miền Bắc, trà ngày càng gắn với những địa danh như Thái Nguyên, Phú Thọ và các tỉnh miền núi.

Ở vùng cao, những cộng đồng sống cùng chè Shan tiếp tục duy trì một hướng phát triển khác: nguyên liệu từ những cây chè lớn trên núi, điều kiện sinh thái khác với các vùng chuyên canh thấp hơn.

Trong khi đó, tại cao nguyên phía Nam, đặc biệt là Lâm Đồng, cây trà trở thành một bộ phận quan trọng của nền nông nghiệp địa phương.

Vì thế, bản đồ trà Việt dần mang hai lớp lịch sử song song: những vùng trà bản địa miền núi và những vùng sản xuất được phát triển theo mô hình nông nghiệp hàng hóa.


Đổi Mới và bước ngoặt của trà Việt

Một bước ngoặt khác xuất hiện sau công cuộc Đổi Mới.

Việc mở cửa nền kinh tế tạo điều kiện cho sản xuất và thương mại trà tăng nhanh. Theo nghiên cứu công bố năm 2007, trong giai đoạn 1990–2003, sản lượng trà Việt Nam tăng trung bình khoảng 7% mỗi năm; năng suất tăng khoảng 3,5% và diện tích tăng khoảng 3,1% mỗi năm.

Trà lúc này không còn chỉ là một thức uống quen thuộc trong nước.

Nó trở thành một nông sản thương mại có chuỗi cung ứng từ vùng nguyên liệu, nhà máy chế biến đến thị trường xuất khẩu.

Nhưng sự phát triển về sản lượng cũng tạo nên một câu hỏi vẫn còn giá trị cho ngành trà Việt hiện nay:

Trà Việt sẽ cạnh tranh chủ yếu bằng số lượng, hay bằng bản sắc của từng vùng trà?


Một lịch sử không chỉ nằm trong những con số

Nếu chỉ nhìn vào diện tích và sản lượng, chúng ta mới thấy một nửa câu chuyện.

Lịch sử trà Việt còn tồn tại trong cách người Việt sử dụng trà.

Một ấm trà có thể xuất hiện khi tiếp khách, trong cuộc trò chuyện gia đình, tại quán nước, trong những dịp lễ hay đơn giản vào đầu một ngày làm việc.

Ở những vùng khác nhau, trà cũng phát triển thành những phong cách rất khác nhau: trà xanh được sao chế để giữ hương lá; trà Shan từ miền núi cao; trà ướp hoa; rồi những dòng trà chế biến theo kỹ thuật mới hơn như trà đen và oolong.

Chính sự đa dạng ấy khiến khái niệm “trà Việt” không nên được hiểu là một loại trà duy nhất.

Đó là tập hợp của nhiều vùng nguyên liệu, nhiều giống trà, nhiều kỹ thuật chế biến và nhiều lớp lịch sử.


Từ cây trà trong núi đến một tách trà hôm nay

Nếu nhìn toàn bộ hành trình ấy, lịch sử trà Việt có thể được chia thành ba lớp.

Lớp lâu đời nhất là cây trà và cộng đồng – đặc biệt ở vùng núi phía Bắc, nơi con người đã sống cùng cây chè qua nhiều thế hệ.

Lớp thứ hai là thời đại thương mại hóa – khi cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX xuất hiện đồn điền, nhà máy và những vùng sản xuất trà hàng hóa.

Lớp thứ ba là ngành trà hiện đại – hình thành qua quá trình phục hồi sau chiến tranh, mở rộng sản xuất và hội nhập thị trường sau Đổi Mới.

Ba lớp ấy vẫn cùng tồn tại.

Một bên là những cây chè trên núi.

Một bên là những vùng chuyên canh trải dài trên đồi.

Một bên là nhà máy, thương mại và xuất khẩu.

Và cuối cùng, tất cả lại trở về một thứ rất nhỏ: một tách trà.

Lịch sử trà Việt vì thế không nhất thiết cần bắt đầu bằng một truyền thuyết về người đầu tiên tìm thấy cây trà.

Điều đáng kể hơn là qua hàng thế kỷ, cây trà đã đi từ núi rừng và vườn nhà, bước vào những vùng chuyên canh và nhà máy, trải qua chiến tranh, phục hồi và mở cửa kinh tế – nhưng vẫn giữ được vị trí trong đời sống thường ngày của người Việt.

Trà Việt không có một ngày sinh duy nhất. Lịch sử của nó được tạo thành từ nhiều lớp: cây trà, vùng đất, con người và những biến đổi của xã hội Việt Nam qua thời gian.

Gợi ý tìm kiếm phổ biến: